کد خبر: ۴۲۲۲۰۲۵

تاریخ: ۰۷ مهر ۱۴۰۳ - ۰۸:۴۶

یادداشت

10 عامل استرس‌زا و 10 راهکار از منظر قرآن

اگر انسان تفکر کند خواهد دانست که فضای خانواده باید فضای رحمت و مودت باشد و هر آنچه که فضای رحمت و آرامش را از بین ببرد باید با آن مبارزه کرد، مانند غرور و کبر زوجین و یا اینکه انسان بخواهد سبک زندگی خود را از فیلم‌ها بگیرد در حالی که سبک زندگی را باید از قرآن آموخت و فضای خانواده را به سمت آرامش برد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی سلیمانیان، مدرس حوزه علمیه همدان در یادداشتی که در اختیار ایکنای همدان قرار داده با اشاره به عوامل مهم استرس و ایجاد فشارهای عصبی در زندگی و راهکارهای قرآن کریم در کاهش این آسیب آورده است: یکی از عوامل ایجاد استرس و نگرانی‌ها ممکن است مشکلات اقتصادی باشد، طبق آیات و روایات انسان باید به خداوند امیدوار باشد و سعی و تلاش و توکل به خدا را سرلوحه امور خود در مسائل اقتصادی قرار دهد‌.

در روایات آمده است: هر کس به غیر از خداوند امید داشته باشد خداوند او را به همان واگذار می‌کند. خداوند در آیه ۲۶ سوره رعد می‌فرماید: «اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ ۚ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي‌الْآخِرَةِ إِلَّا مَتَاعٌ؛ خدا هر که را خواهد فراخ روزی و هر که را خواهد تنگ روزی می‌گرداند، و این مردم کافر به زندگانی و متاع دنیا دلشادند در صورتی که دنیا در قبال آخرت متاعی موقت و ناقابل بیش نیست.» بر این اساس خداوند در توسعه رزق و یا تنگ کردن رزق کسی تصمیم‌گیرنده است و نباید انسان به کسی غیر از خداوند امید ببندد.

خداوند نیز در آیه ۵۸ سوره ذاریات می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ؛ همانا روزی بخشنده خلق تنها خداست که صاحب قوت و قدرت ابدی است.» دومین عامل ایجاد استرس و فشارهای عصبی این است که غصه روزی فرزند را می‌خوریم، این عامل خود در بحث کاهش جمعیت تأثیرگذار است، در حالی که در سوره اسراء آیه ۳۱ خداوند می‌فرماید: «وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ ۖ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ ۚ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا؛ هرگز فرزندان خود را از ترس فقر به قتل مرسانید (زنده به گور مکنید) که ما رازق آنها و شما هستیم، زیرا این قتل فرزندان بسیار گناه بزرگی است.»

اینکه کلمه شما در این آیه آمده به این مفهوم است زمانی خود شما هم بچه‌ای بودی همانند همین فرزندان خودت که اکنون بزرگ شده‌ای، چگونه تا اینجا رسیده‌ای؟ همان خدایی که روزی تو را داده روزی بچه‌هایت را هم خواهد داد.

سومین مورد از عوامل ایجاد استرس عوامل تنش خانوادگی است که امروز بسیار شایع شده است که در این مورد نیز به آیه ۲۱ سوره روم باید توجه شود. خداوند در این آیه می‌فرماید: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ؛ و باز یکی از آیات (لطف) او آن است که برای شما از جنس خودتان جفتی بیافرید که در کنار او آرامش یافته و با هم انس گیرید و میان شما رأفت و مهربانی برقرار فرمود. در این امر نیز برای مردم با فکر ادله‌ای از علم و حکمت حق آشکار است.»

اگر انسان تفکر کند خواهد دانست که فضای خانواده باید فضای رحمت و مودت باشد و هر آنچه که فضای رحمت و آرامش را از بین ببرد باید با آن مبارزه کرد مانند غرور و کبر زوجین و یا اینکه انسان بخواهد سبک زندگی خود را از فیلم‌ها بگیرد در حالی که سبک زندگی را باید از قرآن آموخت و فضای خانواده را به سمت آرامش برد.

چهارمین عامل ایجاد استرس و فشارهای عصبی، مقایسه زندگی خود با دیگران و یا حسد نسبت به دیگران است، این مقایسه درست نیست در این باره امام سجاد(ع) می‌فرماید: هر کس نسبت به دیگران حسد ورزید این را زمزمه کند «و سئلوا الله من فضله.»

در سوره نساء آیه ۳۲ می‌خوانیم: «وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۚ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا ۖ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ ۚ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا؛ آرزو و توقع بیجا در فضیلت و مزیتی که خدا به آن بعضی را بر بعضی برتری داده مکنید؛ که هر یک از مرد و زن از آنچه اکتساب کنند بهره‌مند شوند. و هر چه می‌خواهید از فضل خدا درخواست کنید نه از خلق که خدا به همه چیز داناست.» که از فضل خداوند خواسته‌هایمان را بخواهیم که این مقایسه کردن‌ها موجب استرس خواهد شد.

دنیاطلبی؛ عامل مهم استرس

پنجمین عامل از بین رفتن آرامش افراد دنیاطلبی و وابستگی به دنیاست، از دنیا برای استفاده و پیشبرد کارها باید از آن استفاده کرد نه اینکه انسان به آن وابسته شود. در سوره عنکبوت آیه ۶۴ خداوند می‌فرماید: «وَمَا هَٰذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ ۚ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ ۚ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ؛ این زندگانی چند روزه دنیا اگر نه در پرستش حق و سعادت آخرت صرف شود افسوس و بازیچه‌ای بیش نیست، و زندگانی اگر مردم بدانند به حقیقت‌دار آخرت است که حیاتش جاوید و نعمتش بی‌رنج و زوال است.»

زندگی دنیا یک بازیچه است و چیزی نیست که انسان به آن دل ببندد و چنان ارزشمند نیست که بخواهد به خاطر آن آرامش خود را از دست بدهد؛ طبق سفارشات قرآن از این دنیا در حد معمول باید استفاده کرد ولی به آن نباید وابسته شویم. یکی از علت‌های آن همين است که در دنیا از منظر عقلی تغییرات متفاوتی وجود دارد، اما اگر دلت به دنیا وصل باشد با هر تغییری در دل انسان هم تغییراتی رخ می‌دهد که همین تغییرات در دل انسان از عوامل مهم روان‌پریشی است.

حب شهوات خارج از حریم معمول خانوادگی یکی از عوامل مهم استرس در انسان است؛ خداوند در آیه ۱۴ سوره آل عمران می‌فرماید: «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ۗ ذَٰلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ؛ مردم را حب شهوات نفسانی، از میل به زن‌ها و فرزندان و همیان‌هایی از طلا و نقره و اسب‌های نشان‌دار نیکو و چهارپایان و مزارع در نظر زیبا و دلفریب است، لیکن این‌ها متاع زندگانی (فانی) دنیاست و نزد خداست منزل بازگشت نیکو.» بهترین نتیجه و جایگاه، بازگشت به سمت خداست و این حب شهوات خارج از حریم خانوادگی و خارج از حد معمول برای انسان فشارهای عصبی بسیاری ایجاد می‌کند.

هفتمین مورد از عوامل روانپریشی این است که انسان خود را در معرض دید دیگران قرار دهد که اصطلاحاً من هستم و یا من زیبا هستم، علم دارم، ثروت دارم. اینکه چگونه به دیگران خودم را نمایش دهم تا مورد پسند دیگران باشم این خود از عوامل ایجاد استرس است، چراکه همه افراد سلایق یکسانی ندارند. خداوند در سوره علق آیه ۱۴ می‌فرماید: «أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَىٰ؛ آیا او ندانست که خدا اعمال زشتش را می‌بیند و از او روزی انتقام می‌کشد.» خدایی که آن همه رحمت، بزرگی، دوستی و... دارد او تو را می‌بیند، چه نیازی است که کس دیگری تو را ببیند و تو را بپسندد.

ارتباط کلامی غیر سازنده؛ عامل ایجاد استرس

هشتمین عامل ایجاد استرس و فشارهای عصبی ارتباط کلامی غیر سازنده و نادرست است و البته برعکس، ارتباط کلامی مناسب از عوامل ایجاد آرامش انسان خواهد بود. در سوره بقره آیه ۸۳ می‌خوانیم: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ؛ و یاد آرید هنگامی که از بنی‌اسرائیل عهد گرفتیم که جز خدای را نپرستید و نیکی کنید درباره پدر و مادر و خویشان و یتیمان و فقیران، و به زبان خوش با مردم تکلم کنید و نماز به پای دارید و زکات مال خود بدهید، پس شما عهد شکسته و روی گردانیدید جز چند نفری، و شمایید که از حکم خدا برگشتید.»

همچنین در سوره طه آیه ۴۴ نیز آمده است: «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ؛ و با او کمال آرامی و نرمی سخن گویید، باشد که متذکر شود یا از خدا بترسد و ترک ظلم کند.» حتی خداوند نسبت به فرعون هم به موسی و هارون تأکید می‌کند که با نرمی صحبت کنید. به عبارتی خداوند نسبت به طاغوتی مثل فرعون هم دستور داده که با نرمی صحبت کنید. به علت اختلاف نظرها ممکن است با گفتار نامناسب کرامت انسان دیگری را از بین ببرد و کلام نامناسب به کار می‌برد و البته همین امر موجب ایجاد تنش در خود فرد هم خواهد شد.

دوستان پنهانی نهمین عامل ایجاد استرس است؛ به‌ویژه دوستی مرد و زن نامحرم، چراکه این استرس و روانپریشی به‌وجود می‌آید که نکند روزی این مطلب آشکار شود و برای فرد رسوایی به بار آورد. سوره مائده آیه ۵ می‌فرماید: «إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ؛ پاکدامن باشید نه زناکار و رفیق‌باز. و هر کس به ایمان (دین اسلام) کافر شود عمل او تباه شده و در آخرت از زیانکاران خواهد بود.»

همچنین در سوره نساء آیه ۲۵ نیز می‌خوانیم: «وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ۚ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ ۚ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ ۚ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ ۚ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ۚ ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ ۚ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛ و هر که را توانایی آن نباشد که زنان پارسای با ایمان و آزاد گیرد پس، از کنیزان مؤمنه که مالک آن شدید به زنی اختیار کند. خدا آگاه‌تر است به مراتب ایمان شما که شما اهل ایمان بعضی از جنس بعضی دیگرید و همه مؤمن و در رتبه یکسانید، پس با کنیزان مؤمنه با اذن مالکشان ازدواج کنید و مهر آنها را به طرز پسندیده بدهید، کنیزانی که عفیف باشند نه زناکار و رفیق و دوست‌باز، پس چون شوهر کردند چنانچه عمل زشتی از آنها سر زند بر آنها نصف عذاب (یعنی حدّ) زنان پارسای آزاد است. این حکم درباره کسی است که بترسد مبادا به رنج افتد، و صبر کردن برای شما بهتر است، و خدا بخشنده و مهربان است.»

قرآن کریم هم مردان و هم زنان را از گرفتن دوستان پنهانی نهی می‌کند. نمونه‌های بسیاری مشاهده می‌شود که این ارتباطات به هم می‌خورد و یا آشکار می‌شود و چیزی جز روانپریشی برای انسان باقی نمی‌ماند و البته از آنجایی که بسیاری از این روابط به‌صورت پنهانی هستند انسان نمی‌تواند احقاق حق کند.

یکی دیگر از عوامل ایجاد استرس مشاوره نگرفتن و استفاده نکردن از تجربیات دیگران است، انسان برای هر کاری اگر مشاوره بگیرد و از تجربیات بزرگترها استفاده کند قطعاً از بسیاری از خطاها و اشتباهات دور خواهد ماند و در پی آن نیز آرامش نصیب خانواده و شخص خواهد شد.

در آیه ۱۵۹ آل عمران خداوند می‌فرماید: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ؛ به مرحمت خدا بود که با خلق مهربان گشتی و اگر تندخو و سخت‌دل بودی مردم از گِرد تو متفرق می‌شدند، پس از (بدیِ) آنان درگذر و برای آنها طلب آمرزش کن و برای دلجویی آنها در کار جنگ با آنها مشورت نما، لیکن آنچه تصمیم گرفتی با توکل به خدا انجام ده، که خدا آنان را که بر او اعتماد کنند دوست دارد.»

عاطفه ابرار پیراسته