کد خبر: ۴۲۸۱۹۲۲

تاریخ: ۲۳ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۰۸:۰۷

اخلاق در قرآن / 4

جایگاه توجه به والدین در قرآن

یک مدرس و مفسر علوم قرآنی در همدان به بررسی جایگاه والدین در قرآن کریم پرداخت.

در قرآن کریم لزوم توجه و احترام به والدین بارها مطرح شده است و در پنج مورد احسان به والدین بلافاصله بعد از مسئله توحید آمده است. این مسئله جایگاه والای والدین نزد خداوند را نشان می‌دهد.

یکی از مهمترین اصول اخلاقی در مکتب اسلام، احترام به پدر و مادر است. خداوند متعال در موارد متعددی در قرآن کریم از ضرورت احترام و نیکی به پدر و مادر یاد کرده و جالب آنکه آن قادر حکیم در مواردی بعد از توحید و یکتاپرستی و بدون فاصله، بر لزوم اطاعت و تکریم آن‌ها فرمان داده و نامشان را در ردیف نام خود قرار داده و بر رعایت مقام و منزلت آن‌ها تأکید کرده است. خبرنگار ایکنا از همدان‌ به‌منظور بررسی این موضوع با محمدجواد صدیق، مدیرعامل بنیاد قرآن و مدرس و مفسر علوم قرآنی پرداخته است، که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

ایکنا _ لطفاً به جایگاه توجه و نیکی کردن به والدین در قرآن اشاره بفرمایید.

احسان و نیکی به پدر و مادر در قرآن بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. در آیه ۸۳ سوره بقره خداوند می‌فرماید: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ؛ و یاد کنید زمانی که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید، و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و مستمندان نیکی کنید، و با مردم با خوش‌زبانی سخن گویید، و نماز را برپا دارید و زکات بپردازید، سپس همه شما جز اندکی از پیمان خدا روی گردانیدید؛ و شما به‌طور عادت روی‌گردان هستید.»

در این آیه از قرآن کریم پس از تأکید بر توحید، احسان به پدر و مادر مورد تأکید قرار گرفته که اهمیت بالای این نکته را نشان می‌دهد. همچنین در آیه ۳۶ سوره نساء نیز خداوند می‌فرماید: «وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ۖ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا؛ و خدا را بپرستید، و چیزی را شریک او قرار ندهید، و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایه نزدیک و همسایه دور و همنشینان و همراهان و در راه ماندگان و بردگان نیکی کنید؛ یقیناً خدا کسی را که متکبر و خودستاست، دوست ندارد.»

بیشتر بخوانید:

رعایت ادب از دیدگاه قرآن

ادب در برابر والدین؛ مسئله‌ای هم‌تراز عبودیت خداوند

ناامیدی در اسلام جایگاهی ندارد

در این آیه از قرآن کریم نیز دقیقاً پس از مسئله توحید مسئله نیکی به پدر و مادر مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین در آیه ۱۵۱ سوره انعام خداوند می‌فرماید: «قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ۖ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ۖ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۖ وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ ۖ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ ۖ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ ۖ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ؛ بگو بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده بخوانم: اینکه چیزی را شریک او قرار مدهید، و به پدر و مادر نیکی کنید، و فرزندانتان را از ترس تنگدستی نکشید، ما شما و آنان را روزی می‌دهیم، و به کارهای زشت چه آشکار و چه پنهانش نزدیک نشوید، و انسانی را که خدا محترم شمرده جز به حق نکشید؛ خدا این‌گونه به شما سفارش کرده تا بیندیشید.»

در این آیه نیز به همین شکل دقیقاً پس از مسئله توحید نیکی به پدر و مادر مطرح می‌شود. در آیه ۲۳ سوره اسراء، نیز دقیقاً به همین سبک خداوند نیکی کردن به پدر و مادر را تا حدی مهم برمی‌شمارد که پس از توحید آن را مطرح می‌کند.

همچنین در مبحث انفاق، خداوند والدین را ارجح‌تر از دیگران می‌داند و در آیه ۲۱۵ سوره بقره این‌چنین می‌فرماید: «يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ ۖ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ؛ از تو می‌پرسند: چه چیز انفاق کنند؟ بگو: هر مال و مایه سودمندی که انفاق می‌کنید باید برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و نیازمندان و در راه‌ماندگان باشد، و هر کار نیکی انجام دهید، خدا به آن داناست.»

علاوه بر آنچه گفته شد براساس آیاتی از قرآن کریم اگر مرگ انسان پس از پدر و مادر فرا برسد لازم است ابتدا برای اموال خود پدر و مادر را وصی قرار دهد؛ در این باره خداوند در آیه ۱۸۰ سوره بقره می‌فرماید: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ؛ بر شما مقرر و لازم شده چون یکی از شما را مرگ در رسد، اگر مالی از خود به‌جا گذاشته است، برای پدر و مادر و خویشان به‌طور شایسته و پسندیده وصیت کند. این حقی است بر عهده پرهیزکاران.»

حال سؤال اینجاست که چرا اینقدر به موضوع توجه و نیکی به پدر و مادر تأکید شده است؟ امام سجاد(ع) می‌فرمایند: «پس از خداوند آفریننده انسان پدر و مادر هستند و برای بزرگ شدن انسان زحمات و زجر فراوانی کشیده‌اند.»

آیه ۲۳ سوره اسراء دستورالعملی از سوی خداوند برای برخورد با پدر و مادر است در این آیه خداوند می‌فرماید: «وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا؛ و پروردگارت فرمان قاطع داده است که جز او را نپرستید، و به پدر و مادر نیکی کنید؛ هرگاه یکی از آنان یا دو نفرشان در کنارت به پیری رسند چنانچه تو را به ستوه آورند به آنان اُف مگوی و بر آنان بانگ مزن و پرخاش مکن، و به آنان سخنی نرم و شایسته و بزرگوارانه بگو.»

این آیه دستورالعملی برای برخورد با پدر و مادر است، خداوند می‌فرماید انسان حق ندارد وقتی پدر و مادرش به پیری رسیدند کوچک‌ترین کلمه ناسزا به آن‌ها بگوید و با پرخاشگری با آن‌ها سخن بگوید. در آیه بعدی از همین سوره خداوند می‌فرماید: «بال تواضع برای پدر و مادر باز کنید» حتی دعا کنید که خداوند آن‌ها را مورد رحمت خود قرار دهد.

ایکنا _ به روایاتی که در این باره وجود دارد نیز اشاره بفرمایید.

علاوه بر آیات گفته شده احادیث و روایات فراونی نیز درباره جایگاه پدر و مادر آمده است. از امام صادق(ع) نقل شده مردی خدمت حضرت رسول(ص) آمد و عرض کرد من مشتاق جهاد هستم، آن حضرت فرمود پس در راه خداوند جهاد کن که اگر جهاد کنی و کشته شوی نزد خداوند زنده‌ای و روزی خواهی خورد و اگر بمیری اجرت با خداست و اگر به سلامت برگردی از گناهان پاک خواهی شد، مانند روزی که از مادر متولد شده‌ای. آن مرد گفت یا رسول‌الله(ص) پدر و مادر پیری دارم که با من انس گرفته‌اند و ناتوان شده‌اند. حضرت فرمود نزد آن‌ها بمان، قسم به خدایی که جان من در دست اوست، انس با پدر و مادر در یک شبانه‌روز از جهاد یک سال برتر است؛ که این جایگاه و اهمیت نیکی به پدر و مادر را در دین اسلام نشان می‌دهد.