کتب امام سجاد(ع)؛ احیاگر هویت اسلام

رساله حقوق عنوان حدیثی طولانی از علی بن حسین(ع) است که از سوی ابوحمزه ثمالی نقل شده‌ است. رساله حقوق تنها کتاب منسوب به آن امام است که شکل دعا و حدیث ندارد. اهمیت این کتاب به این دلیل است که به موضوعاتی مشابه صحیفه سجادیه پرداخته، اما با سبک و زبانی متفاوت از صحیفه نگاشته شده‌ است.

به منظور معرفی کتب امام سجاد(ع) وبه ویژه رساله حقوق ایشان و اصول و نکات مطرح شده در این رساله خبرنگار ایکنا از همدان با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی، عضو هسته علمی موسسه کلامی احیاء همدان گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم؛

ایکنا _ آثار علمی و کتب به جا مانده از امام سجاد(ع) چیست؟ لطفا به معرفی یکی از آنها بپردازید.

امام زین‌العابدین(ع) در دوران دشوار پس از عاشورا، با درایت عمیق، راهبردی فرهنگی و علمی را در پیش گرفتند و میراث مکتوبی از خویش به جای گذاشتند که تا امروز چراغ‌ راه جامعه اسلامی است. مهم‌ترین آثار برجای‌مانده از ایشان صحیفه سجادیه و رساله حقوق ایشان است.

صحیفه سجادیه، گران‌بهاترین اثر مکتوب به‌جامانده از امام سجاد(ع) است که شامل ۵۴ دعا و مناجات در موضوعات گوناگون توحیدی، اخلاقی، اجتماعی و فلسفی می‌شود. این کتاب، تنها یک مجموعه دعا نیست؛ بلکه دایرةالمعارفی تربیتی است که مفاهیم بلند اسلامی را در قالب نیایش به انسان می‌آموزد. مضامین آن پیوندی ناگسستنی با قرآن کریم دارد و تفسیر عینی و عملی آیات الهی در زندگی فردی و اجتماعی است. به‌ عنوان مثال، دعای «مکارم الاخلاق» تجلی آیات سوره لقمان و دعای «اهل الثغور» بیانگر مسئولیت‌های حکومتی و اجتماعی است. صحیفه سجادیه به دلیل عمق معارف و بلاغت بیانی، به «انجیل اهل‌بیت» و «زبور خاندان پیامبر» شهرت یافته و ترجمه‌های متعدد آن به زبان‌های زنده دنیا، گواه جهان‌شمولی پیام آن است.

رساله حقوق نیز نخستین منشور جامع حقوقی در تمدن اسلامی است. این رساله کوتاه اما پرمحتوا، یکی از دقیق‌ترین متون اخلاقی – حقوقی در میراث اسلامی است که ۵۱ حق را در سطوح مختلف برمی‌شمارد. این حقوق از «حق الله» آغاز می‌شود و سپس به حقوق اعضای بدن مانند زبان، گوش، چشم، حقوق اجتماعی مانند حقوق همسایه، دوست، همسر، فرزند و حتی حقوق طبیعت و حیوانات می‌رسد.

این نگاه نظام‌مند، در واقع تفسیر جامعی از آیه «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ» (نحل/۹۰) را ارائه می‌دهد و می‌تواند به عنوان اساسنامه حقوق بشر اسلامی در گفتمان معاصر مورد توجه قرار گیرد. 

رساله حقوق نشان می‌دهد که امام سجاد(ع) در سخت‌ترین شرایط سیاسی، پروژه تمدنی اسلام را از طریق تعریف «حقوق متقابل» در جامعه زنده نگه داشتند.

سومین اثر ایشان نیز مجموعه احادیث و تفسیرهای قرآنی پراکنده در منابع روایی است. بخش قابل‌توجهی از سخنان امام سجاد(ع) در قالب احادیث، مواعظ، تفسیر آیات قرآن و نامه‌های ایشان در کتاب‌های معتبری مانند «اصول کافی»، «تحف‌العقول»، «بحارالانوار» و «مسند امام زین‌العابدین» حفظ شده‌ است.

این احادیث اغلب در پاسخ به پرسش‌های علمی و کلامی زمانه بیان شده و نشان می‌دهد امام چگونه با وجود محدودیت‌های سیاسی، جریان علمی عمیقی را پایه‌ریزی کردند که بعدها در دوران امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به شکوفایی کامل رسید. از جمله می‌توان به تفسیر آیه سعی (نجم/۳۹) در پاسخ به جبریون، یا وصیت اخلاقی به امام باقر(ع) درباره اهمیت تقوا و دانش‌اندوزی اشاره کرد.

این سه دسته اثر، در واقع سه وجه مکمل یک پروژه بزرگ فرهنگی هستند. صحیفه سجادیه بُعد عبادی و عرفانی، رساله حقوق بُعد اجتماعی و اخلاقی، و احادیث پراکنده بُعد علمی و تربیتی امام سجاد(ع) را نمایندگی می‌کنند. این میراث نه تنها در زمان خود به احیای هویت اسلامی کمک کرد، بلکه امروز نیز می‌تواند پاسخگوی نیازهای فکری و معنوی جهان معاصر باشد.

رساله حقوق امام زین‌العابدین(ع) یکی از دقیق‌ترین و نظام‌مندترین متون اخلاقی حقوقی در میراث اسلامی است که در شرایط سخت سیاسی و اجتماعی پس از عاشورا تدوین شده است.

این رساله کوتاه اما پرمحتوا، نخستین منشور حقوقی منسجم در تمدن اسلامی به شمار می‌آید که حقوق متقابل انسان‌ها را در شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از رابطه‌های فردی، اجتماعی و حتی زیست‌محیطی ترسیم می‌کند.

امام سجاد(ع) در این رساله، ۵۱ حق را در قالب دسته‌بندی‌های معنادار بیان می‌کنند که از حقوق الله آغاز شده و به حقوق مخلوقات ختم می‌شود. این ساختار مبتنی بر نگاهی سلسله‌مراتبی و توحیدی است.

حقوق الله در این رساله حقوق خداوند که به عنوان والاترین حق که مبنای همه حقوق دیگر است، از جمله حق عبادت، شکر و اخلاص مطرح می‌شود، هم‌چنین حقوق نفس، حقوق خود انسان و سومین حق حقوق اعضای بدن مانند حق زبان (پرهیز از گناه و سخن باطل)، حق گوش (نشنیدن غیبت)، حق چشم (نگاه پاک)، حق دست و پا (به‌کارگیری در راه خیر) است.

چهارمین حق نیز حقوق اجتماعی و ارتباطی است که شامل حقوق والدین (احسان و نیکی حتی اگر کافر باشند)، حق همسر (رعایت احترام و تأمین نیازهای عاطفی)، حق فرزندان (آموزش ادب و دین)، حق همسایه (حفظ حرمت و حمایت)، حق استاد و شاگرد، حاکم و مردم، دوستان و حتی مردم در قبال یکدیگر در زمره این حقوق قرار می‌گیرد.

پنجمین حق نیز حقوق عمومی و زیست‌محیطی است. مانند حق مسلمان بر مسلمان، حق اهل ذمه (غیرمسلمانان تحت حکومت اسلامی)، و حتی حق حیوانات که شامل آزار نرساندن و تأمین نیازهایشان می‌شود.

ایکنا _ ویژگی‌های ممتاز رساله امام سجاد(ع) چیست؟

تفسیر عملی آیات قرآن از جمله ویژگی‌های ممتاز این رساله است. محتوای رساله، تجلی عینی آیات از قرآن است، از جمله آیه ۹۰ سوره نحل «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ؛ به راستی خدا به عدالت و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌‎دهد»، «وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِی‌الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ؛ و خدا را بپرستید، و چیزی را شریک او قرار ندهید، و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مستمندان و همسایه نزدیک و همسایه دور و همنشینان و همراهان و در راه ماندگان و بردگان نیکی کنید» (نساء/۳۶)

در دوره‌ای که حکومت اموی حقوق انسان‌ها را نقض می‌کرد، امام سجاد(ع) با زبانی نرم اما عمیق، فرهنگ حقوق‌محور اسلامی را نهادینه کردند، بنابراین می‌توان گفت از جمله ویژگی‌های این رساله پاسخ به نیازهای روز جامعه بوده است.

این رساله تنها به حقوق فردی محدود نیست، بلکه حقوق جمعی، خانوادگی، حکومتی و زیست‌محیطی را دربرمی‌گیرد و نگاهی همه جانبه دارد.

رساله حقوق امام سجاد(ع) تنها یک متن اخلاقی تاریخی نیست، بلکه سندی زنده و کاربردی برای تمدن‌سازی اسلامی است. این اثر نشان می‌دهد که امام سجاد(ع) چگونه در سخت‌ترین شرایط، پروژه احیای جامعه اسلامی را از مسیر «تکریم حقوق متقابل» پیش بردند. بازخوانی امروزی این رساله می‌تواند چارچوبی برای قانون‌گذاری، تربیت اجتماعی و تعامل بین‌المللی در جهان اسلام فراهم کند.

امروزه که گفتمان حقوق بشر گاه در چارچوب‌های سکولار محدود می‌شود، رساله حقوق امام سجاد(ع) الگوی متعالی‌تری ارائه می‌دهد که در آن «حق» و «تکلیف»، «مادیت» و «معنویت»، «فرد» و «جامعه» در تعادل کامل قرار دارند.

یادآور می‌شود، در مصاحبه بعد مهم‌ترین حقوق و نکات اصلی که امام سجاد(ع) در این رساله اشاره فرمودند، شرایط اجتماعی و اقتضائات زمانه‌ای که موجب بیان این موارد از سوی امام سجاد(ع) شده و کارکرد این رساله برای جامعه امروز، مورد بررسی قرار می‌گیرد.